Overthinking nədir (çox düşünmək) və onu necə dayandırmaq olar? İnsan beyni düşünmək üçün yaradılıb. Düşünmək problemləri həll etməyə, qərarlar verməyə və gələcəyi planlaşdırmağa kömək edir. Lakin bəzən düşünmək faydalı olmaq əvəzinə yorucu bir dövrəyə çevrilir. Eyni mövzunu dəfələrlə analiz etmək, keçmiş hadisələri təkrar-təkrar xatırlamaq və ya gələcək barədə sonsuz ssenarilər qurmaq “overthinking”, yəni həddindən artıq düşünmək adlanır.
Müasir dövrdə bir çox insan bu problemlə qarşılaşır. Sosial media, iş həyatı, münasibətlər və gündəlik stresslər beynimizin daim aktiv qalmasına səbəb olur. Nəticədə insan öz düşüncələrinin içində ilişib qalır və həm psixoloji, həm də fiziki olaraq yorulur.
Overthinking nədir?
Overthinking sadəcə çox düşünmək deyil. Bu, eyni fikirlərin təkrarlanması və insanın həmin fikirlərdən çıxa bilməməsi vəziyyətidir.
Məsələn:
- “Görəsən mən düzgün danışdım?”
- “Bəlkə bunu deməməli idim?”
- “Ya sabah hər şey pis getsə?”
- “Ya səhv qərar versəm?”
- “Mən niyə belə etdim?”
Bu tip düşüncələr təkrarlandıqca insan daha çox narahat olur, lakin real həll yolu tapa bilmir.
Psixoloqlar overthinkingi əsasən iki formada izah edirlər:
1. Keçmişi həddindən artıq analiz etmək
İnsan baş vermiş hadisələri dəfələrlə düşünür.
Məsələn:
- Keçmiş münasibətləri xatırlamaq
- Edilmiş səhvləri təkrar analiz etmək
- Başqalarının dediklərini yenidən düşünmək
Bu vəziyyət “ruminasiya” adlanır.
2. Gələcək barədə həddindən artıq narahat olmaq
İnsan hələ baş verməmiş hadisələr üçün sonsuz ssenarilər qurur.
Məsələn:
- İş müsahibəsi uğursuz olsa nə olacaq?
- İmtahandan kəsilsəm?
- İnsanlar məni bəyənməsə?
Bu isə narahatlıq və təşviş hissini artırır.
Overthinkingin əsas əlamətləri
Aşağıdakı halları tez-tez yaşayırsınızsa, overthinking problemi ilə qarşılaşa bilərsiniz:
- Eyni mövzunu dəfələrlə düşünmək
- Qərar verməkdə çətinlik çəkmək
- Kiçik problemləri böyütmək
- Davamlı “ya belə olsa?” sualları vermək
- Başqalarının fikirlərindən həddindən artıq narahat olmaq
- Gecələr yata bilməmək
- Fikirləri dayandıra bilməmək
- Daim özünü günahlandırmaq
- Gələcəklə bağlı həddindən artıq qorxu hiss etmək
İnsan niyə çox düşünür?
Overthinkingin bir çox səbəbi ola bilər.
Perfeksionizm
Perfeksionist insanlar səhv etməkdən qorxurlar. Onlar hər qərarın ideal olmasını istəyirlər. Bu isə sonsuz analizə səbəb olur.
Özünəinamın aşağı olması
Özünə güvənməyən insanlar qərarlarının düzgün olub-olmadığını davamlı sorğulayırlar.
Keçmiş travmalar
Keçmişdə yaşanan mənfi təcrübələr insanın gələcək risklərə qarşı həddindən artıq həssas olmasına səbəb ola bilər.
Narahatlıq pozuntuları
Anksiyete yaşayan insanlar gələcəyi daha çox düşünməyə meyllidirlər.
Sosial müqayisə
Sosial mediada başqalarının həyatını izləmək insanın öz həyatını davamlı analiz etməsinə və narahat olmasına səbəb ola bilər.
Overthinkingin zərərləri
Bir çox insan düşünür ki, çox düşünmək onu daha hazırlıqlı edir. Əslində isə əksər hallarda bunun əksi baş verir.
Stress artır
Beyin daim təhlükə axtardığı üçün bədən stress vəziyyətində qalır.
Yuxu problemləri yaranır
Yatağa uzandıqdan sonra düşüncələrin dayanmadığını hiss etmək overthinkingin ən yayılmış nəticələrindən biridir.
Qərar vermək çətinləşir
İnsan o qədər analiz edir ki, nəticədə heç bir qərar verə bilmir.
Məhsuldarlıq azalır
Vaxt düşünməyə sərf olunur, hərəkətə keçmək isə gecikir.
Münasibətlərə təsir edir
Davamlı analiz və şübhə münasibətlərdə gərginlik yarada bilər.
Overthinkingi necə dayandırmaq olar?
Düşüncələri yazın
Fikirlər beynin içində olduqda daha böyük görünür.
Bir dəftər götürün və sizi narahat edən düşüncələri yazın.
Məsələn:
“Düşünürəm ki, iş müsahibəsində uğursuz ola bilərəm.”
Sonra özünüzdən soruşun:
- Bunun sübutu nədir?
- Bunun əksini göstərən fakt varmı?
- Ən real nəticə nədir?
Bu üsul düşüncələri daha obyektiv qiymətləndirməyə kömək edir.
Özünüzə vaxt limiti qoyun
Bir problem barədə düşünmək üçün özünüzə 10-15 dəqiqə vaxt ayırın.
Vaxt bitdikdən sonra diqqətinizi başqa fəaliyyətə yönəldin.
Bu metod beynə siqnal verir ki, düşünmək sonsuza qədər davam etməməlidir.
Hərəkətə keçin
Overthinking çox vaxt hərəkətsizlikdən qidalanır.
Kiçik də olsa bir addım atın.
Məsələn:
- E-poçtu göndərin
- Müraciəti edin
- Zəngi edin
- Tapşırığa başlayın
Hərəkət narahatlığı azaltmağın ən təsirli yollarından biridir.
“Mən bunu idarə edə bilirəmmi?” sualını verin
Narahat olduğunuz mövzu barədə düşünərkən özünüzdən soruşun:
“Bu vəziyyəti dəyişmək mənim əlimdədir?”
Əgər cavab “bəli”dirsə, plan qurun.
Əgər cavab “xeyr”dirsə, həmin düşüncəyə enerji sərf etməyin mənası yoxdur.
Mindfulness məşqləri edin
Mindfulness insanın diqqətini indiki ana yönəltməsinə kömək edir.
Sadə məşq:
- 5 gördüyünüz şeyi sayın
- 4 toxunduğunuz şeyi hiss edin
- 3 eşitdiyiniz səsi müəyyən edin
- 2 qoxunu fərqləndirin
- 1 dadı hiss edin
Bu məşq beynin gələcək və keçmişdən ayrılıb indiki ana qayıtmasına kömək edir.
Sosial media istifadəsini azaldın
Daim başqalarının uğurlarını izləmək müqayisə hissini artırır və overthinkingi gücləndirir.
Müəyyən vaxtlarda sosial mediadan uzaq qalmaq faydalı ola bilər.
Mükəmməlliyi deyil, kifayət qədər yaxşı olmağı hədəfləyin
Həyatda hər qərarın mükəmməl olması mümkün deyil.
Bəzən “kifayət qədər yaxşı” qərar vermək, sonsuz analiz etməkdən daha faydalıdır.
Nə zaman psixoloqa müraciət etmək lazımdır?
Əgər:
- Düşüncələr gündəlik həyatınıza mane olursa,
- Yuxusuzluq yaranıbsa,
- Narahatlıq hissi davamlıdırsa,
- İş və ya təhsil performansınız azalıbsa,
- Münasibətlərinizə mənfi təsir edirsə,
peşəkar psixoloji dəstək almaq faydalı ola bilər.
Psixoloq düşüncə tərzini müəyyən etməyə, narahatlığın mənbəyini tapmağa və daha sağlam düşüncə vərdişləri formalaşdırmağa kömək edə bilər.
Overthinking nədir deyəndə düşünmək deyil, düşüncələrin insanı idarə etməyə başlamasını anlamaq lazımdır. Həddindən artıq analiz etmək problemləri həll etmir, əksinə onları daha böyük göstərir. Düşüncələri yazmaq, hərəkətə keçmək, mindfulness məşqləri etmək və özünə qarşı daha mərhəmətli olmaq bu problemin idarə olunmasına kömək edə bilər.
Unutmayın ki, hər düşüncə həqiqət deyil. Bəzən beynimizin yaratdığı ssenarilər reallıqdan daha qorxulu görünür. Həyat isə çox vaxt düşündüyümüz qədər mürəkkəb olmur.
Daha çox blog oxumaq üçün keçid edin.
