Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DƏHP): Əlamətləri, Səbəbləri, Diaqnostikası və Müalicəsi

Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DƏHP) insanın diqqətini idarə etməsinə, impulslarını nəzarətdə saxlamasına və fəaliyyət səviyyəsini tənzimləməsinə təsir göstərə bilən neyroinkişaf pozuntusudur. DƏHP yalnız uşaqlarda müşahidə olunan problem deyil. Əlamətlər uşaqlıq dövründə başlayaraq yeniyetməlik və yetkinlik dövründə də davam edə bilər.

DƏHP olan insanın diqqətini toplamaqda çətinlik çəkməsi, işləri təxirə salması, tez yayınması, unutqan olması və ya impulsiv davranması mümkündür. Lakin bu xüsusiyyətlərin hər bir insanda zaman-zaman müşahidə olunması həmin şəxsdə mütləq DƏHP olduğu anlamına gəlmir. Diaqnoz yalnız mütəxəssis tərəfindən aparılan hərtərəfli qiymətləndirmə nəticəsində qoyula bilər.

Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DƏHP) nədir?

DƏHP beynin inkişafı və fəaliyyət mexanizmləri ilə əlaqəli olan neyroinkişaf pozuntusudur. Əsas xüsusiyyətləri davamlı diqqətsizlik və/və ya hiperaktiv-impulsiv davranışlardır.

DƏHP insanın yalnız dərs oxumasına və ya işləməsinə deyil, gündəlik həyatının müxtəlif sahələrinə təsir göstərə bilər. Məsələn, insan tapşırıqları vaxtında yerinə yetirməkdə, gündəlik işlərini planlaşdırmaqda, əşyalarını itirməməkdə, söhbət zamanı diqqətini saxlamaqda və emosional reaksiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkə bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı DƏHP-ni akademik, peşəkar və sosial fəaliyyətə mənfi təsir göstərə bilən davamlı diqqətsizlik və/və ya hiperaktiv-impulsiv davranış nümunəsi kimi xarakterizə edir.

Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusunun (DƏHP) əsas əlamətləri hansılardır?

DƏHP əlamətləri insandan insana fərqli ola bilər. Bəzi insanlarda diqqətsizlik daha çox nəzərə çarpır, bəzilərində isə hiperaktivlik və impulsivlik ön planda olur.

1. Diqqətsizlik əlamətləri

Diqqətsizlik yaşayan insan:

• Tapşırıqları sona çatdırmaqda çətinlik çəkə bilər.
• Detalları nəzərdən qaçıra bilər.
• Tez-tez diqqətini yayındıra bilər.
• Söhbət zamanı qarşısındakı şəxsi dinləmirmiş kimi görünə bilər.
• Gündəlik işləri və görüşləri unuda bilər.
• Əşyalarını tez-tez itirə bilər.
• Planlama və təşkilatlanmada çətinlik çəkə bilər.
• Uzun müddət diqqət tələb edən işlərdən yayınmağa çalışa bilər.
• Verilən təlimatları tam yerinə yetirməkdə çətinlik çəkə bilər.

Bu əlamətlər xüsusilə məktəb, universitet və iş həyatında nəzərəçarpacaq problemlərə səbəb ola bilər.

2. Hiperaktivlik əlamətləri

Hiperaktivlik hər zaman uşağın qaçması və ya yerində dayana bilməməsi demək deyil. Xüsusilə böyüklərdə hiperaktivlik daxili narahatlıq və daim hərəkətdə olmaq ehtiyacı kimi özünü göstərə bilər.

Mümkün əlamətlər:

• Uzun müddət sakit otura bilməmək
• Əlləri və ayaqları tez-tez hərəkət etdirmək
• Daim nəsə ilə məşğul olmaq ehtiyacı
• Həddindən artıq danışmaq
• Sakit fəaliyyətlərdə çətinlik çəkmək
• Daxili narahatlıq və gərginlik hissi

Yetkinlik dövründə hiperaktivliyin görünüşü dəyişə bilər və klassik fiziki hiperaktivlik əvəzinə güclü daxili narahatlıq formasında ortaya çıxa bilər.

3. İmpulsivlik əlamətləri

İmpulsivlik insanın nəticələrini tam düşünmədən hərəkət etməsi ilə əlaqələndirilir.

Məsələn:

• Qarşı tərəfin sözünü kəsmək
• Sual tamamlanmadan cavab vermək
• Növbəsini gözləməkdə çətinlik çəkmək
• Ani qərarlar vermək
• Düşünmədən danışmaq
• Ani emosional reaksiyalar göstərmək

Bu davranışlar sosial münasibətlərə, ailə həyatına və iş münasibətlərinə təsir edə bilər.

DƏHP-nin hansı növləri var?

DƏHP simptomların üstünlük təşkil etdiyi xüsusiyyətlərə görə üç əsas təqdimatda müşahidə oluna bilər:

Diqqətsizliyin üstünlük təşkil etdiyi təqdimat

Bu halda əsas problem diqqəti saxlamaq, təşkilatlanmaq, tapşırıqları tamamlamaq və gündəlik işləri yadda saxlamaqla bağlı olur.

Hiperaktiv-impulsiv təqdimat

Bu tipdə hiperaktivlik və impulsiv davranışlar daha qabarıq görünür. İnsan sakit qalmaqda, növbəsini gözləməkdə və impulslarını idarə etməkdə çətinlik çəkə bilər.

Qarışıq təqdimat

Bu halda həm diqqətsizlik, həm də hiperaktiv-impulsiv davranış əlamətləri müşahidə olunur.

Əlamətlərin səviyyəsi və görünüşü zaman keçdikcə dəyişə bilər.

Uşaqlarda DƏHP necə özünü göstərir?

DƏHP çox vaxt uşaqlıq dövründə nəzərə çarpmağa başlayır. Lakin hərəkətli olmaq və ya bəzən diqqətin yayınması uşağın DƏHP olması demək deyil.

DƏHP olan uşaqlarda aşağıdakı davranışlar daha davamlı və gündəlik fəaliyyətə təsir edəcək səviyyədə ola bilər:

• Dərs zamanı diqqətin tez yayınması
• Ev tapşırıqlarını tamamlamaqda çətinlik
• Əşyaları tez-tez itirmək
• Müəllimin verdiyi təlimatları unutmaq
• Yerində çox hərəkət etmək
• Həddindən artıq danışmaq
• Digər uşaqların sözünü kəsmək
• Növbəsini gözləməkdə çətinlik
• Düşünmədən hərəkət etmək

DƏHP əlamətləri məktəbdə, evdə və ya sosial münasibətlərdə funksionallığa təsir göstərə bilər. Buna görə qiymətləndirmə zamanı uşağın müxtəlif mühitlərdə davranışı nəzərə alınır.

Böyüklərdə DƏHP əlamətləri

DƏHP yalnız uşaqlıq problemi deyil. Bəzi insanlarda uşaqlıqda başlayan simptomlar yetkinlik dövründə də davam edir, lakin fərqli formada görünə bilər.

Yetkinlərdə DƏHP aşağıdakı çətinliklərlə özünü göstərə bilər:

• İşə və ya tapşırığa başlamağı daim təxirə salmaq
• Başladığı işi tamamlamamaq
• Vaxtı düzgün idarə edə bilməmək
• Görüşləri və vacib işləri unutmaq
• Eyni anda çox işə başlamaq
• Uzun və monoton işlərdə diqqəti saxlaya bilməmək
• İş zamanı tez-tez diqqətin yayınması
• Əşyaları itirmək
• Səbrsizlik
• Söhbətlər zamanı qarşı tərəfin sözünü kəsmək
• Daxili narahatlıq hissi
• Ani qərarlar vermək

Bu simptomlar iş həyatına, ailə münasibətlərinə və sosial həyata təsir göstərə bilər.

DƏHP ilə adi diqqətsizlik arasındakı fərq nədir?

Hər bir insan zaman-zaman diqqətini itirə, nəyisə unuda və ya işi təxirə sala bilər. Bu, avtomatik olaraq DƏHP demək deyil.

DƏHP zamanı simptomlar adətən daha davamlı olur və insanın gündəlik həyatına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər.

Mütəxəssis qiymətləndirmə zamanı simptomların nə vaxt başladığını, nə qədər davam etdiyini, müxtəlif mühitlərdə necə göründüyünü və insanın təhsilinə, işinə, münasibətlərinə və gündəlik həyatına nə dərəcədə təsir etdiyini araşdırır. NICE tövsiyələrinə görə, diaqnostik qiymətləndirmə yalnız bir testin nəticəsinə əsaslanmamalıdır.

DƏHP nədən yaranır?

DƏHP-nin tək bir səbəbi yoxdur. Genetik faktorların mühüm rol oynadığı düşünülür. Bundan əlavə, hamiləlik dövründə və erkən inkişaf mərhələsində bəzi ətraf mühit faktorları və digər bioloji faktorlar da risklə əlaqəli ola bilər.

Bu səbəbdən DƏHP-ni sadəcə “tərbiyə problemi”, “tənbəllik” və ya “iradəsizlik” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil.

DƏHP olan uşağın diqqətini toplamaqda çətinlik çəkməsi onun istəmədiyi və ya çalışmadığı anlamına gəlmir.

DƏHP necə diaqnoz olunur?

DƏHP diaqnozu qoymaq üçün tək bir qan analizi, MRT və ya sadə test mövcud deyil. Diaqnostika bir neçə mərhələdən ibarət kompleks qiymətləndirmə prosesidir.

Mütəxəssis adətən:

• simptomları;
• inkişaf tarixçəsini;
• uşaqlıq dövründəki davranışları;
• məktəb və ya iş həyatındakı çətinlikləri;
• ailə və sosial münasibətləri;
• psixoloji vəziyyəti;
• digər mümkün pozuntuları

qiymətləndirir.

Bəzi hallarda valideynlərdən, müəllimlərdən və ya insanı yaxından tanıyan digər şəxslərdən də məlumat əldə etmək faydalı ola bilər.

Əhəmiyyətli məqam odur ki, diqqət problemlərinin səbəbi həmişə DƏHP olmur. Yuxu problemləri, narahatlıq, depressiya və bəzi öyrənmə çətinlikləri də oxşar simptomlar yarada bilər.

DƏHP müalicə olunurmu?

DƏHP ilə bağlı yanaşma insanın yaşına, simptomlarına və gündəlik həyatına təsir səviyyəsinə görə dəyişir.

Müalicə və dəstək planına aşağıdakılar daxil ola bilər:

• psixoloji və davranış yönümlü müdaxilələr;
• valideyn üçün maarifləndirici və davranış strategiyaları;
• gündəlik həyat və iş mühitində uyğunlaşdırmalar;
• strukturlaşdırılmış rutinlər;
• bəzi hallarda dərman müalicəsi.

Müalicə planı mütləq fərdi şəkildə müəyyənləşdirilməlidir. Xüsusilə dərmanların istifadəsi yalnız müvafiq səhiyyə mütəxəssisinin qiymətləndirməsi və tövsiyəsi ilə həyata keçirilməlidir. NICE böyüklərdə DƏHP müalicəsinin simptomların yaratdığı funksional çətinliklərə əsasən fərdiləşdirilməsini tövsiyə edir.

DƏHP ilə yaşamağı asanlaşdıran gündəlik strategiyalar

DƏHP olan insan üçün gündəlik həyatın strukturlaşdırılması faydalı ola bilər.

1. Tapşırıqları kiçik hissələrə bölün

Böyük və mürəkkəb tapşırıq əvəzinə onu daha kiçik mərhələlərə bölmək işi başlamağı və davam etdirməyi asanlaşdıra bilər.

2. Yazılı planlardan istifadə edin

Telefon xatırlatmaları, təqvimlər, qeyd dəftərləri və görüləcək işlər siyahısı vacib tapşırıqları yadda saxlamağa kömək edə bilər.

3. Diqqəti yayındıran amilləri azaldın

İş və ya dərs zamanı telefon bildirişlərini söndürmək, səs-küyü azaltmaq və daha sakit mühit yaratmaq diqqətin idarə edilməsini asanlaşdıra bilər.

4. Rutin yaradın

Gündəlik fəaliyyətləri müəyyən ardıcıllıqla həyata keçirmək qərar vermək yükünü azalda bilər.

5. Vaxtı vizual şəkildə izləyin

Taymerlər, təqvimlər və vaxt bloklama üsulları zamanı daha yaxşı idarə etməyə kömək edə bilər.

Bunlar müalicənin əvəzi deyil, gündəlik fəaliyyətin təşkilinə kömək edən praktik strategiyalardır.

DƏHP və depressiya eyni şeydirmi?

Xeyr. DƏHP və depressiya fərqli vəziyyətlərdir.

DƏHP əsasən diqqətsizlik və/və ya hiperaktiv-impulsiv davranışlarla xarakterizə olunan neyroinkişaf pozuntusudur. Depressiya isə davamlı kədər, maraq və zövqün azalması və digər emosional, koqnitiv və fiziki simptomlarla xarakterizə olunan psixi sağlamlıq vəziyyətidir.

Bununla yanaşı, bəzi insanlarda DƏHP ilə yanaşı digər psixi sağlamlıq problemləri də müşahidə oluna bilər. Buna görə diaqnostika zamanı yalnız bir simptom deyil, insanın ümumi psixoloji vəziyyəti qiymətləndirilməlidir.

DƏHP haqqında ən çox verilən suallar

DƏHP yalnız uşaqlarda olur?

Xeyr. DƏHP uşaqlıq dövründə başlayır və bəzi insanlarda yetkinlik dövründə də davam edir. Böyüklərdə simptomların görünüşü uşaqlardan fərqli ola bilər.

DƏHP olan insan diqqətini heç cəmləyə bilmir?

Xeyr. DƏHP zamanı diqqətin idarə edilməsində çətinlik yarana bilər, lakin bu, insanın heç bir vəziyyətdə diqqətini cəmləyə bilməsi demək deyil. Diqqətin idarə edilməsi tapşırığın maraqlı olub-olmaması və digər amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər.

Çox hərəkətli uşaq mütləq DƏHP-dir?

Xeyr. Uşaqlarda aktivlik səviyyəsi fərqli ola bilər. DƏHP diaqnozu simptomların davamlılığı, şiddəti və uşağın gündəlik fəaliyyətinə təsiri nəzərə alınaraq mütəxəssis tərəfindən qoyulur.

DƏHP testi ilə özümə diaqnoz qoya bilərəm?

Onlayn testlər və sorğular müəyyən simptomları nəzərdən keçirməyə kömək edə bilər, lakin onlar peşəkar diaqnozu əvəz etmir. Dəqiq qiymətləndirmə üçün DƏHP üzrə təcrübəli psixoloq, psixiatr və ya digər uyğun səhiyyə mütəxəssisinə müraciət etmək lazımdır.

Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DƏHP) müalicə olunur?

DƏHP simptomlarını və onların gündəlik həyata təsirini idarə etmək üçün müxtəlif müalicə və dəstək yanaşmaları mövcuddur. Müalicə planı insanın yaşına, simptomlarına və fərdi ehtiyaclarına uyğun müəyyənləşdirilir.

Nəticə

Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu insanın sadəcə diqqətini yayındıran və ya onu “hərəkətli” edən bir xüsusiyyət deyil. DƏHP təhsil, iş, ailə və sosial münasibətlər də daxil olmaqla həyatın müxtəlif sahələrinə təsir göstərə bilər.

Ən vacib məqam isə DƏHP əlamətlərini özbaşına diaqnoz kimi qəbul etməməkdir. Diqqət dağınıqlığı, unutqanlıq, impulsivlik və hiperaktivlik müxtəlif səbəblərlə əlaqəli ola bilər. Əgər bu simptomlar uzun müddətdir davam edir və gündəlik həyata ciddi təsir göstərirsə, mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirmə aparılması doğru addımdır.

Unutmayın: DƏHP insanın bacarıqsız və ya tənbəl olması demək deyil. Doğru qiymətləndirmə, uyğun dəstək və fərdi yanaşma ilə simptomları idarə etmək və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq mümkündür.

Obsessiv-Kompulsiv Pozuntu (OKP) haqqında ətraflı məlumat əldə etmək üçün məqaləyə KEÇİD EDİN.