Panik atak həm fiziki, həm də psixoloji simptomlarla özünü göstərir. Araşdırmalar göstərir ki, panik atak keçirən şəxslərin əksəriyyəti ilkin mərhələdə bunu ürək və ya digər ciddi tibbi problem kimi qəbul edir.
Ən çox rast gəlinən simptomlar:
- Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi (taxikardiya)
- Nəfəs darlığı və boğulma hissi
- Sinə ağrısı və ya sıxılma
- Başgicəllənmə, halsızlıq
- Tərləmə, titrəmə
- Ürəkbulanma və qarın narahatlığı
- Ölüm qorxusu
- İdarəni itirmə və ya “dəli olma” qorxusu
- Reallıqdan qopma hissi (depersonalizasiya və derealizasiya)
World Health Organization (WHO) məlumatlarına görə panik ataklar həyati təhlükə yaratmasa da, insanın həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.
Panik atak niyə yaranır?
Yaranma səbəbi tək bir faktora bağlı deyil. Elmi araşdırmalar bu vəziyyətin bioloji, psixoloji və sosial faktorların qarşılıqlı təsiri nəticəsində ortaya çıxdığını göstərir.
Bioloji faktorlar
- Beyində serotonin və norepinefrin kimi neyromediatorların balanssızlığı
- Sinir sisteminin həddindən artıq həssaslığı
- Genetik meyillilik (ailə üzvlərində panik pozuntu olması)
National Institute of Mental Health (NIMH) araşdırmalarına əsasən, ailəsində bu pozuntu olan şəxslərdə risk daha yüksəkdir.
Psixoloji faktorlar
- Uzunmüddətli stress və emosional gərginlik
- Travmatik həyat hadisələri (itki, qəza, zorakılıq və s.)
- Perfeksionizm və yüksək nəzarət ehtiyacı
- Mənfi düşüncə modelləri
Sosial və həyat tərzi faktorları
- Yuxu pozuntuları
- Kofein, nikotin və alkoqol istifadəsi
- Həddindən artıq iş yükü
- Sosial təcrid
Bunla və panik pozuntu arasındakı fərq nədir?
Bu iki anlayış tez-tez qarışdırılır, lakin eyni deyil.
- Panik atak – birdəfəlik və ya nadir hallarda baş verə bilən epizoddur.
- Panik pozuntu – təkrarlanan panik ataklar və növbəti atak qorxusu ilə xarakterizə olunan psixi pozuntudur.
DSM-5 kriteriyalarına görə diaqnoz qoyulması üçün panik atakların təkrarlanması və ən azı bir ay davam edən narahatlıq və qaçınma davranışları müşahidə edilməlidir.
Təhlükəlidirmi?
Elmi tədqiqatlara görə panik atak ölümcül deyil və infarkt, insult kimi xəstəliklərə səbəb olmur. Lakin müalicə olunmadıqda:
- Depressiya riski artır
- Sosial həyatdan uzaqlaşma baş verir
- İş və təhsil performansı azalır
- Aqorafobiya inkişaf edə bilər
Bu səbəbdən panik atakları ciddiyə almaq və düzgün yanaşma tətbiq etmək vacibdir.
Panik atak necə müalicə olunur?
Müalicəsi elmi cəhətdən təsdiqlənmiş metodlara əsaslanır.
Psixoterapiya
Ən effektiv üsul Koqnitiv Davranış Terapiyasıdır (CBT). Araşdırmalar göstərir ki, CBT panik atakların tezliyini və şiddətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
CBT zamanı:
- Mənfi düşüncə nümunələri dəyişdirilir
- Bədən hisslərinə qarşı qorxu azaldılır
- Nəfəs və rahatlama texnikaları öyrədilir
Dərman müalicəsi
Psixiatr tərəfindən təyin edilə bilər:
- SSRI (selektiv serotonin geri alım inhibitorları)
- SNRI qrup dərmanlar
- Qısa müddətli hallarda benzodiazepinlər
Mayo Clinic və NICE Guidelines dərman müalicəsinin psixoterapiya ilə birlikdə daha effektiv olduğunu bildirir.
Panik atak zamanı nə etmək olar?
1. Nəfəsinizi yavaşladın və dərin nəfəs alın
Nəfəs sürətlənir və bu, vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Burnunuzdan yavaş-yavaş nəfəs alın, bir neçə saniyə saxlayın və ağzınızdan sakit şəkildə verin. Bu cür nəzarətli nəfəs texnikası sinir sistemini sakitləşdirir və bədənin stress reaksiyasını azaldır.
2. Özünüzə bunun təhlükəli olmadığını xatırladın
Bu anda beyniniz sizə təhlükədə olduğunuz hissini verə bilər, lakin panik atak infarkt, huş itirmə və ya ölüm demək deyil. Özünüzə sakit səslə “Bu bir panik atakdır və keçəcək” demək qorxu səviyyəsini aşağı salmağa kömək edir.
3. Diqqətinizi ətrafdakı obyektlərə yönəldin
Fikrinizi bədəninizdəki hisslərdən uzaqlaşdırmaq üçün ətrafınızdakı detallara fokuslanın. Məsələn, gördüyünüz 5 əşyanı sayın, eşitdiyiniz səslərə diqqət edin və ya əlinizlə toxunduğunuz səthin xüsusiyyətlərini hiss etməyə çalışın. Bu üsul sizi “indiki ana” qaytarır və panikanın təsirini azaldır.
4. Bədəninizin reaksiyasına qarşı mübarizə aparmayın
Hiss etdiklərinizdən qaçmağa çalışmaq əksinə, qorxunu artıra bilər. Ürək döyüntüsünü, titrəməni və ya tərləməni qəbul edin və bunların keçici olduğunu bilin. Mübarizə aparmaq əvəzinə, bədəninizə sakitləşməsi üçün zaman verin.
Unutmayın ki, panik ataklar idarəolunandır. Əgər bu vəziyyət tez-tez təkrarlanırsa, psixoloq və ya psixiatr dəstəyi almaq uzunmüddətli həll üçün ən doğru addım olacaqdır.
Bu texnikalar panik atak zamanı simptomların azalmasına kömək edə bilər.
Panik atak geniş yayılmış, lakin düzgün məlumat və müalicə ilə idarə oluna bilən psixoloji vəziyyətdir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, erkən müdaxilə və peşəkar dəstək ilə panik atakların təsiri əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər. Əgər bu simptomları tez-tez yaşayırsınızsa, psixoloq və ya psixiatrla məsləhətləşmək vacibdir. Digər bloglarımızla tanış olun.
