Özgüvən əskikliyi nədir?

Özgüvən əskikliyi insanın öz bacarıqlarına, qərarlarına və dəyərinə qarşı davamlı şübhə hissi yaşamasıdır. Bu vəziyyətdə olan şəxslər tez-tez özlərini kifayət qədər yaxşı hesab etmir, uğurlarını kiçildir və başqaları tərəfindən qəbul olunmamaq qorxusu yaşayırlar.

Psixologiyada özgüvən anlayışı insanın özünü necə dəyərləndirdiyi ilə birbaşa bağlıdır. Araşdırmalar göstərir ki, sağlam özgüvən psixoloji rifahın, sosial uyğunlaşmanın və akademik-peşəkar uğurun əsas faktorlarından biridir.

Özgüvən əskikliyi hansı əlamətlərlə özünü göstərir?

Bu həm davranışlarda, həm də daxili düşüncə tərzində müşahidə olunur. Bu əlamətlər uzunmüddətli olduqda insanın həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Ən çox rast gəlinən əlamətlər:

• Özünü tez-tez başqaları ilə müqayisə etmək
• Tənqidə qarşı həddindən artıq həssaslıq
• Qərar verməkdə çətinlik çəkmək
• “Bacarmeram”, “yetərli deyiləm” kimi düşüncələr
• Sosial mühitlərdə özünü narahat hiss etmək
• Risk almaqdan və yeni imkanlardan qaçmaq
• Uğurları təsadüf kimi qəbul etmək

Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, bu düşüncə modelləri zamanla özünü doğruldan davranışlara çevrilə bilər.

Özgüvən əskikliyi niyə yaranır?

Özgüvən əskikliyinin yaranması tək bir səbəblə izah edilmir. Bu vəziyyət adətən bir neçə faktorun birgə təsiri nəticəsində formalaşır.

Uşaqlıq dövrü və ailə faktoru

• Daim tənqid olunan və müqayisə edilən uşaqlar
• Şərtsiz qəbulun olmaması
• Valideynlərdən yüksək və real olmayan gözləntilər

Elmi araşdırmalara görə, uşaqlıqda formalaşan özünə münasibət yetkinlik dövründə də davam edir.

Sosial mühit və təcrübələr

• Məktəb və universitet dövründə uğursuzluqlar
• Bullinq və sosial təzyiq
• Akademik və peşəkar rəqabət

Xüsusilə sosial mediada “ideal həyat” obrazlarının artması özgüvən əskikliyini gücləndirən faktorlardan biridir.

Psixoloji faktorlar

• Anksiyete və depressiya
• Perfeksionizm
• Travmatik həyat hadisələri

Bu faktorlar insanın özünə olan inamını zəiflədə və davamlı şübhə halı yarada bilər.

Özgüvən əskikliyi ilə özgüvən azlığı eyni şeydirmi?

Çox zaman insanlar özünə inamsızlıq və özünü kifayət qədər yaxşı hesab etməmə halları üçün eyni terminlərdən istifadə edirlər. Lakin psixologiyada özgüvən əskikliyi və özgüvən azlığı arasında mühüm fərqlər mövcuddur. Bu fərqləri başa düşmək düzgün diaqnoz və effektiv müdaxilə üçün vacibdir.

Özgüvən azlığı nədir?

Özgüvən azlığı adətən müəyyən situasiyalarda yaranan qısa müddətli özünə inamsızlıq halıdır. Məsələn:

• Yeni bir iş görüşməsində özünü narahat hiss etmək

• İmtahan zamanı bacarıqlarından şübhələnmək

• Sosial mühitdə yeni insanlarla ünsiyyət qurarkən qorxu yaşamaq

Bu vəziyyətlərdə insanın özünü qeyri-kafi hiss etməsi normaldır və adətən situasiyaya məxsusdur. Belə hallarda özgüvən azlığı müvəqqətidir və düzgün dəstək və təcrübə ilə sürətlə aradan qalxa bilər.

Özgüvən əskikliyi nədir?

Özgüvən əskikliyi isə daha dərin və davamlı psixoloji vəziyyətdir. Bu zaman insanın özünü dəyərsiz, bacarıqsız və başqaları ilə müqayisədə həmişə geridə olduğunu hiss etməsi davamlı olur. Əsas xüsusiyyətləri:

• Gündəlik həyat fəaliyyətini məhdudlaşdırır: Məsələn, işdə təşəbbüs göstərməkdən çəkinmək, sosial mühitlərdən uzaqlaşmaq.

• Dərin mənfi özünütəsdiq nümunələri: “Mən heç vaxt uğur qazana bilmərəm” və ya “Mən başqaları qədər yaxşı deyiləm” kimi düşüncələr formalaşır.

• Uzunmüddətli təsir: Özgüvən əskikliyi yalnız konkret situasiyalarda deyil, ümumi həyat perspektivində davam edir.

• Psixoloji dəstək tələb edir: Bu hal adətən özbaşına aradan qalxmır və psixoterapiya, koqnitiv davranış müdaxiləsi və ya digər peşəkar yanaşmalar tələb edir.

Niyə fərq vacibdir?

• Diaqnoz və müdaxilə: Özgüvən azlığı qısa müddətli və situasiyaya bağlı olduğundan, gündəlik vərdişlər və praktik metodlarla aradan qaldırıla bilər. Özgüvən əskikliyi isə daha ciddi yanaşma və peşəkar psixoloji dəstək tələb edir.

• Psixoloji təsir: Azlıq halları adətən stress və narahatlıq yaratsa da, uzunmüddətli əskiklik depressiya, anksiyete və sosial təcrid riskini artırır.

• Özünü inkişaf strategiyaları: Azlıq hallarında insan özünü tədricən sınayaraq inkişaf etdirə bilər; əskiklikdə isə daha sistemli və mərhələli strategiyalar tələb olunur.

Özgüvən əskikliyi insan həyatına necə təsir edir?

Araşdırmalar göstərir ki, özgüvən əskikliyi:

• Karyera inkişafını ləngidir
• Sosial münasibətlərdə problemlər yaradır
• Akademik performansı aşağı salır
• Stress və psixoloji gərginliyi artırır

Bəzi hallarda insan potensialını tam reallaşdıra bilmir və özünü daim geridə saxlayır.

Özgüvən əskikliyi necə aradan qaldırıla bilər?

Özgüvən doğuşdan sabit verilən xüsusiyyət deyil, zamanla formalaşan və inkişaf etdirilə bilən psixoloji bacarıqdır. Elmi tədqiqatlar göstərir ki, düzgün yanaşma, ardıcıllıq və peşəkar dəstək ilə insanın özünə olan inamı əhəmiyyətli dərəcədə artırıla bilər. Bu prosesdə həm psixoterapevtik müdaxilələr, həm də gündəlik praktik vərdişlər mühüm rol oynayır.

Psixoterapiya

Özgüvən əskikliyinin aradan qaldırılmasında ən effektiv və elmi cəhətdən təsdiqlənmiş metodlardan biri Koqnitiv Davranış Terapiyasıdır (Cognitive Behavioral Therapy – CBT). CBT-nin əsas məqsədi insanın özünə, ətraf aləmə və gələcəyə dair formalaşdırdığı mənfi düşüncə və inancları müəyyən etmək və onları daha realist və funksional düşüncələrlə əvəzləməkdir.

CBT prosesi zamanı:

• Mənfi özünə danışıq formaları dəyişdirilir.
  “Mən bacarmıram”, “yetərli deyiləm”, “hamı məndən yaxşıdır” kimi avtomatik düşüncələr müəyyən edilir və onların faktlara əsaslanmadığı göstərilir. Bu düşüncələrin yerinə daha balanslı və obyektiv ifadələr formalaşdırılır.

• Real olmayan inanclarla işlənilir.
  Perfeksionizm, hər kəs tərəfindən bəyənilmə ehtiyacı və səhv etmə qorxusu kimi inancların özgüvənə necə zərər verdiyi analiz olunur. Şəxs tədricən daha real gözləntilər formalaşdırmağı öyrənir.

• Sağlam düşüncə vərdişləri formalaşdırılır.
  İnsan özünü tənqid etmək əvəzinə vəziyyətləri analiz etməyi, emosiyalarını idarə etməyi və öz güclü tərəflərini görməyi öyrənir.

Araşdırmalar göstərir ki, CBT uzunmüddətli perspektivdə özgüvən səviyyəsinin stabil şəkildə artmasına kömək edir.

Praktik üsullar

• Psixoterapiya ilə yanaşı, gündəlik həyatda tətbiq edilən praktik üsullar da özgüvənin inkişafında mühüm rol oynayır.

  • Kiçik və real hədəflər qoymaq
    Böyük və əlçatmaz məqsədlər tez-tez uğursuzluq hissi yaradır. Bunun əvəzinə mərhələli və real hədəflər müəyyən etmək insanın öz bacarıqlarına olan inamını tədricən artırır. Hər bir kiçik uğur özgüvəni möhkəmləndirən təcrübəyə çevrilir.

  • Uğurları yazılı şəkildə qeyd etmək
    İnsan beyni neqativ təcrübələri pozitivlərdən daha tez xatırlamağa meyllidir. Buna görə görülən işləri, əldə edilən nailiyyətləri və müsbət geri dönüşləri yazılı şəkildə qeyd etmək özünüdərk və özgüvən üçün effektiv üsuldur.

  • Özünü başqaları ilə deyil, keçmişinlə müqayisə etmək
    Sosial müqayisə özgüvən əskikliyinin əsas səbəblərindən biridir. Daha sağlam yanaşma insanın öz inkişaf yolunu izləməsi, əvvəlki vəziyyəti ilə indiki vəziyyətini müqayisə etməsidir.

  • Özünə qarşı daha şəfqətli olmaq
    Elmi tədqiqatlarda sübut olunmuşdur ki, özünə şəfqət göstərən insanlar daha yüksək psixoloji davamlılığa malik olurlar. Səhvləri uğursuzluq kimi deyil, öyrənmə prosesi kimi qəbul etmək özgüvənin sağlam şəkildə formalaşmasına kömək edir.

  Bu üsullar elmi tədqiqatlarda da effektivliyi sübut olunmuş davranış strategiyalarıdır.

Özgüvən əskikliyinin aradan qaldırılması qısa müddətli deyil, ardıcıl və davamlı prosesdir. Psixoterapiya, gündəlik praktik vərdişlər və maarifləndirmə birlikdə tətbiq edildikdə daha effektiv nəticələr verir. Əgər bu problem insanın sosial, akademik və ya peşəkar həyatına ciddi təsir edirsə, mütəxəssis dəstəyi almaq ən doğru yanaşmadır.

Özgüvən əskikliyi insanın şəxsi, sosial və peşəkar həyatına birbaşa təsir edən ciddi psixoloji vəziyyətdir. Lakin araşdırmalar göstərir ki, düzgün psixoloji dəstək, fərdi inkişaf və maarifləndirmə ilə bu vəziyyət aradan qaldırıla bilər. Əgər özgüvən problemləri gündəlik həyatınızı məhdudlaşdırırsa, psixoloqla çalışmaq ən doğru addımlardan biridir.