Anksiyete nədir anlayışı, insanın real təhlükə olmadığı halda belə davamlı narahatlıq, gərginlik və daxili həyəcan hissi yaşaması ilə əlaqələndirilir. Qısa müddətli olduqda bu hiss normal sayılır. Çünki anksiyete bizi ehtiyatlı olmağa və özümüzü qorumağa kömək edir. Problem isə bu narahatlıq hissi davamlı olduqda və gündəlik həyata mane olmağa başladıqda yaranır.
Sadə desək, anksiyete – bədənin və zehnin daim “nəsə pis olacaq” siqnalı verməsidir.
Anksiyete nədir və psixologiyada bu termin var?
Bəli. Anksiyete psixologiyada rəsmi və elmi termindir. Psixoloji ədəbiyyatda bu anlayış narahatlıq pozuntuları (anxiety disorders) çərçivəsində araşdırılır. Anksiyete təkcə hiss deyil, düşüncə, davranış və fiziki reaksiyaları da əhatə edən bir vəziyyətdir.
Anksiyete necə əmələ gəlir?
Anksiyete adətən tək bir səbəbdən yaranmır. Uzun müddət davam edən stress, insanın özünü daim təhlükədə hiss etməsi, gələcəklə bağlı nəzarəti itirmiş kimi düşünməsi bu vəziyyəti tədricən formalaşdırır. Uşaqlıqda emosional ehtiyacların kifayət qədər qarşılanmaması və ya daim özündən çox şey gözləmək də anksiyetenin yaranmasına zəmin yarada bilər.
Beyin təhlükə ehtimalını yüksək qiymətləndirdikdə bədən avtomatik olaraq müdafiə rejiminə keçir. Bu hal tez-tez təkrarlanarsa, narahatlıq hissi daimi vəziyyətə çevrilir və insan özünü rahat hiss edə bilmir.
Anksiyetenin əlamətləri nələrdir?
Anksiyete müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər və bu əlamətlər hər insanda eyni şəkildə yaşanmır. Ən çox rast gəlinən əlamətləri iki əsas qrupa bölmək olar.
Psixoloji əlamətlər:
- davamlı narahatlıq və gərginlik hissi
- gələcəklə bağlı pis ssenarilər düşünmək
- diqqəti cəmləməkdə çətinlik
- səbəbsiz qorxu hissi
- daim nəsə olacaqmış kimi gözləmə
Bu əlamətlər insanın zehni olaraq yorulmasına səbəb olur. Beyin fasiləsiz şəkildə təhlükə axtardığı üçün sakitləşmək çətinləşir və gündəlik qərarlar belə ağır gəlməyə başlayır.
Fiziki əlamətlər:
- ürək döyüntüsünün sürətlənməsi
- nəfəsin sıxılması və ya dərin nəfəs ala bilməmə hissi
- əllərin və ya bədənin titrəməsi
- mədə-bağırsaq narahatlıqları
- tez yorulma və halsızlıq
Bu əlamətlər çox vaxt insanı qorxudur və tibbi problem olduğu düşünülür. Halbuki əksər hallarda bunlar bədənin stress və narahatlığa verdiyi reaksiyalardır.
Anksiyete nələrə səbəb ola bilər?
Müalicə olunmayan və ya uzun müddət davam edən anksiyete aşağıdakı problemlərə yol aça bilər:
- yuxu pozuntuları
- iş və təhsil performansının azalması
- sosial münasibətlərdən uzaqlaşma
- panik atakların yaranması
- depressiv əlamətlərin artması
Bu səbəbdən anksiyete “keçər” deyə gözləniləcək bir vəziyyət deyil. Buna görə aksiyete nədir sualının cavabını daha dəqiq bilmək lazımdır.
Anksiyete ilə necə mübarizə aparmaq olar?
Anksiyete ilə mübarizədə əsas məqsəd bədəni və zehni sakitləşdirməyi öyrənməkdir. Gündəlik rejimin daha nizamlı olması, yuxu və istirahətə vaxt ayırmaq, fiziki hərəkət etmək narahatlıq səviyyəsini azalda bilər. Düşüncələri yazmaq və ya hissləri ifadə etmək də zehni yüngülləşdirir.
Bununla yanaşı, insanın özünə qarşı daha anlayışlı olması vacibdir. Anksiyete yaşayan insanlar çox vaxt özlərini zəif hesab edir. Halbuki bu vəziyyət bədənin qoruma mexanizminin həddindən artıq aktivləşməsidir və düzgün yanaşma ilə idarə oluna bilər.
Hansı hallarda psixoloqa müraciət etmək lazımdır?
Əgər narahatlıq hissi uzun müddətdir davam edirsə və gündəlik həyata təsir edirsə, psixoloqa müraciət etmək vacibdir. Yuxu pozuntuları, daimi gərginlik, səbəbsiz qorxu hissi və təkbaşına öhdəsindən gəlməyin çətinləşməsi psixoloji dəstəyə ehtiyac olduğunu göstərə bilər.
Vaxtında alınan dəstək anksiyetenin dərinləşməsinin qarşısını alır və insanın həyat keyfiyyətini bərpa etməsinə kömək edir.
Anksiyete ilə qorxu arasındakı fərq
Qorxu adətən real və konkret təhlükə qarşısında yaranır. Məsələn, təhlükəli vəziyyət, qəza riski və ya ani təhlükə hissi qorxu reaksiyasını işə salır. Təhlükə keçdikdən sonra qorxu hissi də azalır.
Anksiyete isə çox vaxt konkret səbəb olmadan ortaya çıxır. İnsan təhlükə olmasa belə, gələcəkdə nəsə pis ola biləcəyini düşünür və bu narahatlıq uzun müddət davam edir. Yəni qorxu indiki anla bağlıdırsa, anksiyete daha çox ehtimallarla və gələcəklə əlaqəlidir.
Bu fərqi anlamaq insanın yaşadığı vəziyyəti düzgün adlandırmasına və uyğun dəstək axtarmasına kömək edir.
Nəticə
Anksiyete nədir desək o zəiflik deyil və utanılmalı bir vəziyyət deyil. Bu, beynin qoruma mexanizminin həddindən artıq aktivləşməsidir. Düzgün dəstək və yanaşma ilə anksiyete nəzarət altına alına bilər və həyat keyfiyyəti yenidən bərpa oluna bilər.
Anksiyete nədir öyrəndikdən sonra oxşar mövzular – emosional rifah, stressin idarə olunması və daxili balans haqqında saytımızın digər məqalələrində də ətraflı izah edilir.
